Schrijver Ewoud Kieft: ‘Er zal een opstand komen tegen ons idee van vooruitgang’

Ewoud Kieft heeft een vriend die kunstmatige intelligentie heeft gestudeerd en nu dingen doet als robots leren lopen en ballen vangen, en die vertelde hem een keer dat we over een jaar of dertig allemaal onze eigen psycholoog kunnen hebben. Of nou ja, een algoritme dat zich heeft leren gedragen als een psycholoog en door een apparaatje in ons oor met ons praat. „Later kwam ik erachter,” zegt Ewoud Kieft, „dat er in de jaren zestig al een chatbot bestond die Eliza heette en als psycholoog werd gebruikt. Ze was zo geprogrammeerd dat ze reageerde op wat patiënten tegen haar zeiden. Heel primitief nog, maar het werkte. Patiënten voelden zich begrepen en gesteund door haar.”

Het leek hem een mooi thema voor een roman. Zijn boek Oorlogsenthousiasme was al verschenen, en dat ging over de honderdduizenden mensen die in 1914 hartstochtelijk naar een radicale omslag in hun leven verlangden en euforisch waren toen de Eerste Wereldoorlog begon, ook vooraanstaande kunstenaars en intellectuelen. Een bestseller. Eerder was hij al gepromoveerd en nu begon hij dialogen te verzinnen tussen een zekere Casimir, een man van 32 met issues (gameverslaafd, onthecht, wankelmoedig in de liefde), en zijn personal-coachingtool Gena, gesitueerd in 2060.

Toen kreeg hij de opdracht om de inleiding te schrijven bij een nieuwe uitgave van Hitlers Mein Kampf. Waarom hadden miljoenen Europeanen zich zo aangetrokken gevoeld tot wat ooit de bijbel van het nationaal-socialisme was? Hij raakte er zelf ook zeer door gefascineerd en in 2017 verscheen zijn persoonlijk gekleurde studie Het Verboden Boek. Weer een bestseller.

Pas daarna ging hij verder met Casimir en Gena, en hun gesprekken vormen het hart van de roman die er nu ligt: De Onvolmaakten. Gena kan wat een niet-kunstmatige psycholoog nooit zou kunnen: Casimir haar onverdeelde aandacht geven. Ze adviseert hem en denkt met hem mee. Ze kent hem zo goed dat ze bijna klinkt als zijn innerlijke stem. Toch blijft ze wat ze is: een wiskundige formule. Ze begrijpt dat een emotie als jaloezie bestaat en ziet de gevolgen. Alleen kan ze die met geen mogelijkheid voelen. Ze begrijpt ook dat ze faalt als Casimir zich uiteindelijk van haar afkeert en ze hem niet kan redden. Maar wat moet ze doen?


Lees ook de recensie van De Onvolmaakten (en die van ‘Frictie. Ethiek in tijden van dataïsme)

Je zou het boek kunnen lezen als science fiction, als het verhaal niet zo realistisch en vooral dichtbij was. Gena is niet onder Casimirs huid geïmplanteerd of, een stap verder, geïntegreerd in zijn brein. Hij kan haar uit zijn oor halen. Ook de lenzen in zijn ogen, die functioneren als beeldscherm, kan hij uitzetten. Hij is geen cyborg met wie je je moeilijk kunt identificeren. Hij is een mens van vlees en bloed. Zijn relatie met Gena is levensecht en de applicaties waar hij gebruik van maakt, zegt Ewoud Kieft, zijn extrapolaties van technieken die er al zijn. „Typen wordt al overgenomen door spraak, en beeldschermen gaan verdwijnen. Google Maps gaat ons de weg wijzen door pijlen te projecteren in ons gezichtsveld.”

Dopamineprikkel

Dit soort voorspellingen kan Kieft volgens hem doen door te kijken waar het grote geld in geïnvesteerd wordt. En dat is, zegt hij, onder andere in augmented reality, beelden van de werkelijkheid waaraan de computer van alles toevoegt. „Techbedrijven nemen voor de ontwikkeling daarvan duizenden mensen aan.” De Onvolmaakten – dat zijn de mensen die weigeren mee te doen in die wereld en bij het ouder worden gewoon rimpels en gebreken krijgen – werkt als een spiegel: hoe je vanzelf meegaat in vernieuwingen zonder al te veel bij de consequenties stil te staan. Gena is er voor Casimirs welzijn, maar ze is ook onderdeel van een tech-gigant die voor de overheid werkt en aan het slot van de roman, als Gena Casimir voorgoed kwijt is, wordt haar algoritme van hogerhand bijgesteld: betere controle op radicaliserende rebellen zoals hij.

Nee, Ewoud Kieft geen is gamer, nooit geweest ook. Maar het verlangen naar de dopamineprikkel van zijn telefoon kent hij wel. „Alsof je de hele tijd naar de ijskast loopt en er ligt wéér niets lekkers.” Ook heeft hij een halfjaar op Tinder gezeten, de dating-app. Daar werd hij pas echt ongelukkig van. Was dit het leukste wat hij kon krijgen? Toch maar verder swipen? Dat was, zegt hij, in 2016, voor hij wat met Suus kreeg, zijn vriendin nu. Ze hebben een dochter van tien maanden. Ze wonen in een huurappartement in de Amsterdamse binnenstad. „Van Tinder klapte ik helemaal dicht. Elk gesprek voelde als een sollicitatie.”

Net als Casimir, die ook een vrouw zoekt en daar heel onzeker over is.

„Wat hij ervaart, dat heb ik ook ervaren.”

Had je graag een Gena willen hebben?

„O, ja, alleen al voor de evaluatie na een ontmoeting. Hoe vond je dat het ging? In het begin was je wel wat zenuwachtig. Je zat te veel over jezelf te vertellen. Je had meer vragen kunnen stellen. Gena kan ook zeggen: dit is niet de vrouw naar wie je op zoek bent. Gena kan je helpen de chaos te bedwingen, het gevoel dat je maar wat aan loopt te klooien. Ze heeft de beschikking over alle kennis op internet, alle filosofie, alle geschiedenis, en kan daar ook orde in scheppen.”

Hij vertelt over de schrijver W.F. Hermans, die droomde van een machine die alles wat er gebeurde zou registreren en hem zo houvast in het leven zou bieden. Op zijn eigen waarnemingen durfde hij niet te vertrouwen. Over W.F. Hermans en diens obsessie met oorlog en verzet, met waarheid en leugen, heeft Ewoud Kieft ook een boek geschreven, Oorlogsmythen (2012). „In zijn geval was die machine een fotocamera. Hij schrijft erover in De donkere kamer van Damokles en ja, die camera blijkt dan toch onbetrouwbaar te zijn.”


Lees ook een interview uit 2017 met Kieft, o.a. over ‘Het verboden boek’

Zoals Gena ook onbetrouwbaar blijkt te zijn.

„Maar pas als haar ontwerpers haar zo bijstellen dat ze data gaat doorgeven aan Handhaving.”

Casimir wordt geboren voordat kunstmatige intelligentie onze levens beheerst.

„In 2028. Op zijn twaalfde wordt hij verbonden met een nog tamelijk simpele app, die hem gaat helpen bij zijn pianolessen en zijn huiswerk. Inmiddels zijn er twee forse economische crises geweest en fysiek onderwijs, door echte leraren, is zo onbetaalbaar geworden dat de meeste kinderen alleen nog maar virtueel les krijgen.”

Natuurkunde krijgt hij van Einstein zelf, in de vorm van een hologram.

„Waardoor die lessen heel leuk zijn. Ik probeer in mijn boek ook de voordelen te laten zien. Alle leerlingen krijgen persoonlijke aandacht en het lesprogramma is nauwkeurig op hen afgestemd, wat voor een echte leraar onmogelijk is.”

Magazijnwerkers bij bedrijven als Amazon hebben nu al oortjes die tegen ze zeggen wat ze moeten doen

Die crises plaats je in de jaren dertig.

„En ze worden veroorzaakt door vergaande automatisering. Magazijnwerkers bij bedrijven als Amazon hebben nu al oortjes die tegen ze zeggen wat ze moeten doen. De volgende stap is dat al die mensen worden vervangen door robots. Besturing van vrachtwagens kan veiliger en beter door de vrachtwagens zelf en op het moment dat verzekeringsmaatschappijen het ook zo gaan zien zal het snel gebeurd zijn. Dan heb je het al over heel veel werk dat verdwijnt en als overheden geen tegenwicht weten te bieden door met iets als een basisloon te komen, betaald uit belastingen op de grote tech-bedrijven, dan zou dat tot grote armoede kunnen leiden.”

Ouderdom en ziekte zijn in Casimirs wereld uitgebannen en daar komen de onvolmaakten tegen in verzet.

„Dat is een kant van mezelf die ik in mijn boek gebruikt heb, een innerlijk conflict dat is veroorzaakt doordat ik op mijn veertiende ernstig ziek ben geworden. Ik had colitis ulcerosa, darmzweren. Dat kun je in vele gradaties hebben, maar ik ging zo snel achteruit dat ik op mijn veertiende 36 kilo woog, levensbedreigend. Ik ben toen een aantal keren geopereerd en het dilemma voor mij werd: hoe voorzichtig moet ik nu leven? Altijd opletten? Me beheersen? Of me nergens wat van aantrekken? Ik werd er recalcitrant van en op mijn twintigste ben ik gaan eh…”

Roken, drinken, blowen?

„Ik woonde net in Amsterdam en ja, en het was toen heel veel roken en drinken en muziek maken” – Ewoud Kieft is ook zanger en liedjesschrijver en hij speelt in twee bands – „en het nachtleven in.”

Casimir verloedert totaal nadat hij zich bij de onvolmaakten heeft aangesloten.

„Zonder Gena weet hij niet wat hij met zichzelf aan moet. Maar terug naar zijn oude leven is geen optie.”

Een leven waarin mensen hypergevoelig zijn en op religieuze wijze aan yoga doen.

„Ik heb dit boek geschreven op De Ceuvel, voorheen een scheepswerf, nu een café aan de overkant van het IJ, een broedplaats voor innovatie en creativiteit, met veel aandacht voor duurzaamheid en meditatie, manieren om zelfontplooiing te vinden en het geraas in jezelf te kalmeren. Een vriend van me organiseert festivals voor millennials met burn-outklachten, jonge mensen met faalangst, stuurloos. De ouders van Casimir zijn millennials en ze zijn opgevoed door ouders die zeiden: je kunt worden wat je wilt, the sky is the limit, en je bent zo bijzonder. Heel hippie-achtig, maar de keerzijde is dat het dus wel aan jezelf ligt als je niet slaagt.”

En er is geen waarheid en geen zekerheid, alles is relatief.

„Bij Casimir leidt dat tot onthechting en leegte. Die hippie-achtige waarden waarmee hij is grootgebracht gaan heel goed samen met de neo-liberale waarden van Silicon Valley, met extreem individualisme en tegelijkertijd zoeken naar verbinding via apps. Gena is hem de hele tijd aan het vertellen wat hij moet doen om zichzelf te verbeteren, om gezonder en gelukkiger te zijn.”

En hij wordt doodongelukkig.

„Hij komt in opstand en ik denk dat het conflict in hem dat ik beschrijf zich in de werkelijkheid al eerder zal voordoen. Die oortjes en lenzen gaan we accepteren, maar als apps zoals Gena zich actief met onze keuzes gaat bemoeien, dan zal er een tegenbeweging ontstaan.”

We hebben nu toch al apps die tegen ons zeggen of we vandaag genoeg gelopen hebben en dat we te lang zitten?

„En er zijn mensen die dat omarmen en mensen die dat niet willen. De opstand zal zich denk ik richten tegen het idee dat een beheerst en gecontroleerd leven vooruitgang is, dat onthechting vooruitgang is, dat rust vooruitgang is, en dat gezondheid voor alles gaat. In Oorlogsenthousiasme beschrijf ik de filosofische stromingen waarin het idee van regeneratie centraal staat: de oerkern van het leven is door de vooruitgang verloren gegaan, maar kan weer herboren worden. Je ziet dat in het christendom, je ziet het aan het begin van de twintigste eeuw en je ziet het in de politiek, nog steeds. Make America Great Again. Of Jan Terlouws touwtje uit de brievenbus. De oorsprong ervan ligt in de natuur: die werkt ook niet in een stijgende lijn, maar in cirkels. Er moet gestorven en vernietigd worden voordat er iets nieuws kan ontstaan. Wat zwak is moet verdwijnen. Laat de krachten op elkaar losgaan en dan zien we wel.”

De loopgraven weer in.

„Er zit oorlogsdenken bij, ja, je ziet dat bijvoorbeeld in de columns van Wierd Duk in De Telegraaf en in zijn tweets. Die heeft het over een cultuuroorlog die tegen het Nederlandse burgerdom woedt. Dan heb je het niet meer over een democratisch proces of een discussie, dan is het wij of zij, een strijd die koste wat kost gewonnen moet worden. Je ziet het ook in het romantische idee van Thierry Baudet over een terugkeer naar de negentiende eeuw, waarin de elite weer Latijn spreekt en Europa de maat van alle dingen is, waarin mannen weer echte mannen kunnen zijn. Baudet heeft het letterlijk over regeneratie. Maar oorlogsretoriek wordt van oudsher ook gebruikt in de socialistische klassenstrijd. En de afgelopen maanden door degenen die het over de oorlog tegen corona hadden.”

Zou jij zelf zo’n oortje met Gena nemen? Of sluit je je aan bij de onvolmaakten?

„Geen van beide vind ik aanlokkelijk. Al die verschillende stemmen in mijn boek zitten ook in mij, maar ik denk wel dat de stem van Gena het dichtst bij die van mij ligt. De neiging om mensen te willen redden die niet te redden vallen, die ken ik wel. Het is ook de stem van de redelijkheid, van het zoeken naar evenwicht, naar het oplossen van de chaos in plaats van die erger te maken. En toch, alleen al het idee dat ik één kant zou moeten kiezen wekt verzet bij me op.”

Een versie van

dit artikel

verscheen ook in


NRC Handelsblad
van 4 juli 2020

Een versie van

dit artikel

verscheen ook in


nrc.next
van 4 juli 2020

 

Read More